Tìm hiểu lịch sử lư đốt trầm trong văn hóa Á Đông, từ Trung Hoa cổ đại đến Việt Nam, Triều Tiên và Nhật Bản; khám phá sự thay đổi về công năng, chất liệu, nghệ thuật và văn hóa thưởng hương.

Lư đốt trầm – một vật dụng nhỏ chứa đựng lịch sử hàng nghìn năm

Ngày nay, khi nhắc đến lư đốt trầm hương, nhiều người nghĩ ngay đến một vật dụng dùng để đốt trầm trong phòng khách, phòng trà, phòng làm việc hoặc không gian thiền.

Nhưng nếu nhìn lại lịch sử, chiếc lư có một hành trình lâu đời và phức tạp hơn rất nhiều.

Trong nhiều nền văn hóa Đông Á, hương từng hiện diện trong nghi lễ, tín ngưỡng, Phật giáo, đời sống cung đình và giới văn nhân. Cùng với sự thay đổi của cách sử dụng hương, chiếc lư cũng biến đổi từ một vật dụng phục vụ nghi lễ thành đồ dùng trong đời sống, rồi phát triển thành một lĩnh vực nghệ thuật thủ công.

Đặc biệt, không thể xem lịch sử lư hương của Trung Quốc, Việt Nam, Triều Tiên và Nhật Bản như một câu chuyện hoàn toàn giống nhau. Mỗi nền văn hóa đã tiếp nhận, biến đổi và phát triển thú dùng hương theo cách riêng.

Đó chính là điều làm nên chiều sâu của lịch sử lư đốt trầm trong văn hóa Á Đông.

Lư đốt trầm hương trong văn hóa ắ đông

Những chiếc lư cổ ở Trung Hoa – dấu tích từ trước và trong thời Hán

Trung Hoa là một trong những trung tâm quan trọng để tìm hiểu lịch sử lư hương Đông Á.

Các hiện vật còn được lưu giữ cho thấy lư đốt hương đã xuất hiện từ rất sớm. Bảo tàng Metropolitan hiện lưu giữ lư đồng có niên đại từ thời Đông Chu đến Hán, cùng nhiều lư đất nung thời Tây Hán và Đông Hán. Điều đó cho thấy đến thời Hán, việc chế tạo và sử dụng dụng cụ đốt hương đã có một lịch sử đáng kể.

Một trong những kiểu lư nổi tiếng nhất của Trung Hoa cổ đại là Boshanlu – Bác Sơn lư, thường được gọi là lư hình núi.

Theo nghiên cứu do Metropolitan Museum công bố, dạng Bác Sơn lư hoàn chỉnh đã xuất hiện vào khoảng giữa thế kỷ II trước Công nguyên, dưới thời Hán Vũ Đế. Nắp lư được tạo hình như những đỉnh núi chồng lớp. Khi hương cháy bên trong, khói len qua các khe núi, khiến cả chiếc lư giống một ngọn núi huyền ảo chìm trong mây.

Đây là một bước phát triển rất đáng chú ý.

Người xưa không chỉ tạo ra một vật chứa hương. Họ đã biết sử dụng khói hương như một phần của tác phẩm nghệ thuật.

Khói không bị che giấu mà được đưa vào bố cục của chiếc lư.

Chính tư duy này vẫn còn giá trị cho đến ngày nay: một chiếc lư tốt không chỉ cần đẹp khi chưa sử dụng, mà còn phải đẹp khi khói hương bắt đầu tỏa ra.

Lư đốt trầm hương trong văn hóa người Việt

Từ chiếc lư thực dụng đến một thế giới thu nhỏ

Bác Sơn lư cho thấy chiếc lư cổ có thể chứa đựng cả quan niệm về thế giới.

Núi là một hình tượng quan trọng trong tư tưởng và nghệ thuật Trung Hoa. Vì vậy, việc biến nắp lư thành những ngọn núi không đơn thuần là trang trí.

Khi khói đi qua các khe, núi dường như có mây bao phủ. Một vật dụng nhỏ trên bàn trở thành một cảnh quan thu nhỏ.

Một số lư thời Hán còn được trang trí bằng con người, chim thú, rồng và những hình tượng kỳ ảo. Các hiện vật của Metropolitan Museum cho thấy nghệ thuật thời Hán đã sử dụng nhiều sinh vật mang tính biểu tượng trên những vật dụng hàng ngày, trong đó có lư hương.

Điều này giúp chúng ta hiểu một nguyên tắc quan trọng trong nghệ thuật chế tác lư cổ:

Hình dáng, hoa văn và luồng khói thường được suy nghĩ như một tổng thể.

Đây cũng là nguồn cảm hứng lớn cho các mẫu lư mỹ nghệ về sau.

Phật giáo góp phần đưa hương vào không gian tâm linh rộng lớn hơn

Khi Phật giáo phát triển và lan truyền từ Ấn Độ sang Trung Á rồi Đông Á, hương trở thành một phần quan trọng trong nhiều không gian thờ Phật.

Một hiện vật thời Silla Thống nhất tại Hàn Quốc được Bảo tàng Quốc gia Iksan giới thiệu cho thấy hương vốn được sử dụng trong môi trường Ấn Độ để xử lý mùi và côn trùng; sau khi Phật giáo hình thành, hương còn được sử dụng như một phẩm vật dâng lên Đức Phật.

Từ đây, ý nghĩa của hương được mở rộng.

Đốt hương không còn chỉ liên quan đến mùi thơm. Trong bối cảnh tôn giáo, hương còn gắn với sự trang nghiêm và nghi thức.

Chiếc lư vì vậy trở thành một vật phẩm quan trọng trên bàn thờ và trong không gian nghi lễ.

Tuy nhiên, cần tránh cách giải thích quá đơn giản rằng mọi loại lư hương Á Đông đều bắt nguồn từ Phật giáo. Các bằng chứng khảo cổ Trung Hoa cho thấy lư hương đã tồn tại trước khi Phật giáo trở thành một ảnh hưởng lớn tại Trung Quốc. Phật giáo góp phần mở rộng và làm phong phú văn hóa dùng hương chứ không phải là điểm khởi đầu duy nhất của chiếc lư.

Lư đốt trầm trong văn hóa Ắ Đông

Thời Đường – chiếc lư bước vào thời kỳ nghệ thuật rực rỡ

Đến thời Đường (618–907), nghệ thuật chế tác lư đạt trình độ rất cao.

Một chiếc lư đồng mạ vàng thế kỷ VIII hiện thuộc Metropolitan Museum được đánh giá là phản ánh cả sự thịnh vượng, tính quốc tế và trình độ kim hoàn phát triển của thời Đường.

Đây là giai đoạn giao thương và trao đổi văn hóa mạnh mẽ. Các loại hương liệu quý được lưu chuyển trên những tuyến thương mại nối Trung Quốc với nhiều khu vực khác.

Hương vì thế ngày càng có điều kiện bước ra khỏi phạm vi nghi lễ và trở thành một phần trong đời sống của tầng lớp thượng lưu.

Chiếc lư cũng theo đó trở nên đa dạng hơn về chất liệu, hình thức và kỹ thuật trang trí.

Từ đây có thể thấy một sự chuyển biến quan trọng:

Lư hương vừa là dụng cụ, vừa là đồ nghi lễ, đồng thời bắt đầu mang giá trị thưởng ngoạn rõ nét.

Thời Tống – vẻ đẹp của sự tinh giản

Nếu nhiều sản phẩm thời Đường gây ấn tượng bằng sự cầu kỳ và sang trọng, một bộ phận nghệ thuật thời Tống lại hướng đến vẻ đẹp tiết chế.

Metropolitan Museum đang lưu giữ một chiếc lư hợp kim đồng thế kỷ XII–XIII thời Tống. Bảo tàng cho biết hình thức của chiếc lư được lấy cảm hứng từ đồ đồng cổ thời Hán nhưng được thu nhỏ để phù hợp với công năng mới; các hoa văn phức tạp được loại bỏ, thay bằng những đường ngang đơn giản.

Điều này rất đáng chú ý đối với người chơi lư ngày nay.

Một chiếc lư đẹp không nhất thiết phải đục thật nhiều hoa văn.

Có hai con đường thẩm mỹ cùng tồn tại: một bên đề cao sự tinh xảo của chạm khắc, bên kia đề cao tỷ lệ, đường nét và sự giản lược.

Đây cũng là bài học quan trọng khi đánh giá lư mỹ nghệ: nhiều hoa văn chưa chắc đồng nghĩa với giá trị nghệ thuật cao hơn.

Thời Minh – Thanh: thưởng hương trở thành thú chơi của giới văn nhân và thương nhân

Đến cuối thời Minh và đầu Thanh, đốt hương đã trở thành một thú chơi được ưa chuộng trong giới văn nhân và thương nhân tại các đô thị giàu có ở vùng đông nam Trung Quốc.

Theo nghiên cứu của Metropolitan Museum, hoạt động thương mại đường biển với Đông Nam Á giúp nhiều loại hương liệu và chất thơm trở nên dễ tiếp cận hơn. Sự thịnh vượng của thương mại cũng tạo ra thị trường cho những vật phẩm tinh xảo dùng trong đời sống, trong đó có lư hương.

Lúc này, chiếc lư có thể hiện diện trên án thư, bàn trà và trong không gian thưởng ngoạn.

Đặc biệt, các mẫu lư mô phỏng đồ đồng cổ rất được yêu thích. Những chiếc lư mang phong cách cổ không đơn giản chỉ để “giả cổ”, mà còn thể hiện sự quan tâm của giới văn nhân tới quá khứ và đồ cổ.

Dưới thời Minh, lư đồng thời Tuyên Đức (1426–1435) trở nên đặc biệt danh tiếng. Sức hấp dẫn của chúng lớn đến mức nhiều thế kỷ sau, nhiều chiếc lư vẫn được đúc với niên hiệu Tuyên Đức, khiến việc xác định đồ thật trở thành một vấn đề phức tạp đối với giới nghiên cứu và sưu tầm.

Hàn Quốc – chiếc lư Baekje và một thế giới thu nhỏ bằng đồng

Một trong những kiệt tác nổi tiếng nhất trong lịch sử lư hương Đông Á là Đại hương lư bằng đồng mạ vàng Baekje, có niên đại thế kỷ VI–VII.

Hiện vật cao khoảng 61,8 cm, được phát hiện tại khu di tích chùa Neungsan-ri ở Buyeo và hiện là Quốc bảo Hàn Quốc.

Cấu trúc của chiếc lư rất đặc biệt: phần đế có hình Rồng, thân như một đóa Sen, phía trên là những tầng núi, trên đỉnh có Phượng Hoàng. Xen giữa núi là người, nhạc công, động vật có thật và sinh vật tưởng tượng.

Các lỗ thoát khói được giấu giữa những đỉnh núi để khói tỏa ra như sương.

Bảo tàng Quốc gia Hàn Quốc nhận định chiếc lư kết hợp cả yếu tố Phật giáo và Đạo giáo, đồng thời kế thừa truyền thống Bác Sơn lư của Trung Hoa nhưng đã được biến đổi theo văn hóa Baekje.

Đây là minh chứng rất rõ cho quá trình giao lưu nhưng không sao chép trong văn hóa Á Đông.

Một hình thức nghệ thuật có thể đi từ vùng này sang vùng khác, nhưng khi đến một nền văn hóa mới, nó lại được sáng tạo thành một ngôn ngữ riêng.

Lư đốt trầm trong văn hóa Việt Nam

Nhật Bản – từ hương trong Phật giáo đến nghệ thuật thưởng hương

Lịch sử dùng hương tại Nhật Bản phát triển theo một hướng rất thú vị.

Theo Metropolitan Museum, gỗ hương được ghi nhận tại Nhật vào năm 595, không lâu sau khi Phật giáo được truyền vào nước này vào giữa thế kỷ VI. Cùng với tượng Phật và kinh điển, hương và các dụng cụ sử dụng hương cũng được đưa vào Nhật Bản.

Từ cuối thời Nara (710–794), giới quý tộc bắt đầu đưa hương từ môi trường nghi lễ Phật giáo vào nhà.

Đến thời Heian (794–1185), hương trở thành một phần của văn hóa cung đình. Người ta sử dụng những hỗn hợp hương để tạo mùi cho phòng, quần áo và tóc. Văn hóa hương còn xuất hiện trong tác phẩm kinh điển Truyện Genji.

Qua thời gian, Nhật Bản phát triển một nền văn hóa thưởng hương rất tinh tế, thường được biết đến với khái niệm Kōdō – Hương đạo.

Ở đây, hương không chỉ được “ngửi” mà còn được thưởng thức với sự tập trung vào đặc tính và sắc thái của từng loại hương liệu.

Lư đốt hương Nhật Bản, gọi là kōro, vì vậy cũng phát triển thành một dòng đồ thủ công nghệ thuật riêng với nhiều chất liệu như gốm, sứ, kim loại và men cloisonné. Những mẫu kōro thời Edo cho thấy cả ảnh hưởng hình thức Trung Hoa lẫn khả năng sáng tạo riêng của nghệ nhân Nhật.

Lư hương trong văn hóa Việt Nam

Ở Việt Nam, lư hương gắn bó sâu sắc với đời sống tín ngưỡng và không gian thờ tự.

Những hiện vật còn lại cho chúng ta thấy sự phong phú về chất liệu và nghệ thuật tạo hình.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia hiện lưu giữ một lư hương bằng đá có niên đại năm 1666 tại Tứ Kỳ, Thanh Trì, Hà Nội. Lư được trang trí các hình tượng Rồng, Lân, hoa Cúc và hoa Sen, đồng thời văn khắc trên hiện vật cung cấp thông tin về đời sống nghi lễ và tín ngưỡng của cộng đồng làng xã đương thời.

Đến thời Nguyễn, lư và đồ thờ bằng đồng tiếp tục phát triển mạnh. Bộ sưu tập của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia gồm các hiện vật thế kỷ XIX đến đầu XX với nhiều mô típ như Rồng, Lân, Bát quái, chữ Thọ, hoa lá, trái cây và động vật. Các sản phẩm được chế tác tại những trung tâm đúc đồng nổi tiếng như Đại Bái ở Bắc Ninh, Ngũ Xã ở Hà Nội và Phường Đúc ở Huế.

Những hiện vật này cho thấy lư hương Việt Nam không chỉ mang chức năng thờ tự mà còn phản ánh kỹ thuật thủ công, mỹ thuật và đời sống tinh thần của từng thời kỳ.

Vì sao trên lư thường xuất hiện Rồng, Lân, Nghê, Sen và hoa lá?

Khi nhìn các mẫu lư cổ, chúng ta dễ nhận thấy hoa văn không được lựa chọn hoàn toàn ngẫu nhiên.

Rồng thường xuất hiện trong nghệ thuật cung đình, tín ngưỡng và kiến trúc, nhưng cách tạo hình thay đổi rất nhiều theo từng thời kỳ và khu vực.

Lân thường xuất hiện trong hệ thống linh vật cát tường.

Nghê đặc biệt đáng chú ý trong nghệ thuật truyền thống Việt Nam và thường xuất hiện tại đình, đền, miếu cùng nhiều đồ thờ, đồ trang trí.

Hoa Sen có mối liên hệ mạnh với Phật giáo và thường gợi đến sự thanh khiết.

Hoa lá, mây và các mô típ hình học vừa tạo nhịp điệu trang trí, vừa có thể được đục thủng trên nắp để phục vụ việc thoát khói.

Vì vậy, với một chiếc lư được thiết kế tốt, hoa văn không nên chỉ là thứ được “đắp lên” bề mặt. Hình tượng cần phù hợp với kiểu dáng, văn hóa và công năng của chiếc lư.

Chất liệu lư thay đổi như thế nào qua lịch sử?

Nhìn vào các hiện vật còn lại, có thể thấy người Á Đông đã chế tác lư bằng nhiều vật liệu: đồng và hợp kim đồng, đất nung, gốm sứ, đá, kim loại quý, men và cả gỗ.

Kim loại có ưu thế chịu nhiệt và đặc biệt phù hợp với nghi lễ.

Gốm sứ mở ra khả năng rất lớn về men, màu và hình thức.

Đá thường gắn với các công trình và không gian tín ngưỡng.

Gỗ lại đem đến một ngôn ngữ khác: ấm, gần gũi và đặc biệt thích hợp với nghệ thuật chạm khắc. Một ví dụ đáng chú ý là chiếc lư chân ba bằng gỗ rễ, hoàng dương và rosewood cuối thế kỷ XVIII của Trung Quốc hiện thuộc Metropolitan Museum; hình thức của nó mô phỏng lư đồng cổ, cho thấy vật liệu gỗ cũng được dùng để diễn giải lại truyền thống lư hương.

Với lư đốt trầm bằng gỗ hiện đại, cần có bộ phận chịu nhiệt thích hợp bên trong để nguồn nhiệt không tiếp xúc trực tiếp với gỗ.

Từ vật phẩm nghi lễ đến thú thưởng trầm của con người hiện đại

Ngày nay, lư đốt trầm đã bước vào nhiều không gian khác nhau.

Có người sử dụng lư trong phòng thờ.

Có người đặt trên bàn trà.

Có người thưởng trầm trong phòng làm việc.

Có người dùng như một vật phẩm trang trí.

Có người lại sưu tầm lư vì chất liệu, tay nghề và giá trị mỹ nghệ.

Chức năng đã thay đổi, nhưng một điều thú vị vẫn còn nguyên từ hàng nghìn năm trước:

con người vẫn tìm cách biến khói hương thành một trải nghiệm của không gian.

Một chiếc lư tốt vì vậy không chỉ chứa trầm.

Nó kiểm soát nguồn nhiệt, dẫn khói, tạo hình cho làn khói và đồng thời làm đẹp cho nơi nó được đặt.

Lịch sử lư đốt trầm cho chúng ta hiểu gì về những chiếc lư ngày nay?

Nhìn lại lịch sử lư đốt trầm trong văn hóa Á Đông, có thể thấy chiếc lư chưa bao giờ chỉ đơn giản là một cái hộp chứa vật liệu đang cháy.

Từ Bác Sơn lư thời Hán với những ngọn núi chìm trong khói, lư Baekje với Rồng – Sen – núi – Phượng Hoàng, kōro trong văn hóa hương Nhật Bản, cho tới những lư đồng chạm Rồng, Lân, Sen của Việt Nam, mỗi thời đại đều đưa thẩm mỹ và thế giới quan của mình vào chiếc lư.

Đó cũng là một gợi ý quan trọng cho nghệ thuật chế tác lư trầm hiện nay.

Một chiếc lư thủ công có giá trị không nên chỉ “đục thật nhiều cho đẹp”.

Người làm cần hiểu tại sao trên lư có Rồng, tại sao có Nghê, tại sao có Lân, tại sao dùng hoa Sen, tại sao phần nắp phải có khoảng rỗng để khói thoát và tại sao tỷ lệ của thân – nắp – chân phải tạo thành một tổng thể.

Khi hiểu được lịch sử ấy, người nghệ nhân không chỉ sao chép hoa văn cổ, mà có thể kế thừa tinh thần của nghệ thuật truyền thống để tạo ra sản phẩm phù hợp với đời sống hôm nay.

Lịch sử của chiếc lư là câu chuyện giao thoa giữa hương thơm, tín ngưỡng, tôn giáo, nghệ thuật, thủ công và đời sống con người.

Từ những lư đồng và đất nung trước và trong thời Hán, Bác Sơn lư với khói bay giữa núi, những kiệt tác mạ vàng thời Đường, lư tinh giản thời Tống, thú thưởng hương của văn nhân Minh – Thanh, đại hương lư Baekje của Triều Tiên, văn hóa hương Nhật Bản cho đến hệ thống lư hương trong tín ngưỡng Việt Nam, chiếc lư đã liên tục thay đổi nhưng chưa bao giờ mất đi mối quan hệ đặc biệt với hương và khói.

Hiểu lịch sử lư đốt trầm trong văn hóa Á Đông vì vậy không chỉ giúp chúng ta biết một vật dụng có nguồn gốc như thế nào.

Quan trọng hơn, nó giúp người chơi trầm hôm nay hiểu rằng phía sau một chiếc lư nhỏ bé là hàng nghìn năm lịch sử của nghệ thuật thưởng hương Á Đông.

Và khi một làn khói trầm nhẹ nhàng đi qua những khe hoa văn trên nắp lư, chúng ta đang tiếp nối – theo một cách hiện đại hơn – một thú thưởng hương đã được nhiều thế hệ trước gìn giữ và sáng tạo.

NHUNG GỖ – TINH HOA MỸ NGHỆ VIỆT
Hotline: 0966 221 166
Website: nhunggo.vn – thuyengo.vn – dogothangnhung.com

Lịch sử lư đốt trầm trong văn hóa Á Đông